Wat is klimaatverandering?
![](/media/w1jpg0pt/laarsjes-plas-buiten.jpg?anchor=center&mode=crop&width=840&height=480&rnd=132505906122930000&quality=70)
Wat is jouw CO2-voetafdruk?
Test Ben je benieuwd wat jouw impact op het klimaat is? Vul de vragen in en ontdek het.De opwarming van de aarde en klimaatverandering komen door de mens. Klimaatonderzoekers wereldwijd, samenwerkend in , weten het zeker: het komt 'onmiskenbaar' door menselijke activiteiten waarbij broeikasgassen vrijkomen. Natuurlijke processen - zoals verandering van de activiteit van de zon en vulkaanuitbarstingen - spelen nauwelijks een rol in de opwarming van de aarde.
Iedere 0,1 graden telt
Hoe warmer het wordt, hoe rampzaliger de gevolgen. Iedere 0,1 graden telt voor de toekomst. De huidige opwarming van ruim 1 graad is niet meer terug te draaien. Maar opwarming boven de 1,5 of 2 graden is nog wel te voorkomen. Er is dus hoop, want als het lukt om de verdere opwarming te begrenzen zullen de nadelige gevolgen minder groot worden.
Voor maximaal 2 graden zou de wereldwijde CO2-uitstoot snel moeten gaan dalen en ruim voor het einde van deze eeuw nul moeten zijn, voor maximaal 1,5 graden al ongeveer halverwege deze eeuw naar nul. Bovendien is het nodig CO2 uit de atmosfeer te gaan halen en vast te leggen. Ook de uitstoot van andere broeikasgassen dan CO2 moet sterk worden ingeperkt. Er is snelle en drastische actie nodig van overheden, bedrijven en consumenten. Wat zijn de gevolgen van klimaatverandering en wat kun je zelf doen? Milieu Centraal zet het op een rij.
Milieu Centraal baseert de informatie over klimaatverandering wereldwijd op de rapporten van het IPCC. De meest recente publicatie is ‘The sixth assessment report’. Lees meer bij verantwoording.
5 vragen over klimaatverandering
Broeikaseffect en CO2
Broeikasgassen zoals CO2 en waterdamp komen van nature in de atmosfeer (lucht) voor. Ze houden de warmte van de zon gedeeltelijk vast. Zonder deze broeikasgassen zou het op aarde veel kouder zijn dan nu. Dit natuurlijke broeikaseffect is sinds de industriële revolutie door allerlei menselijke activiteiten versterkt. Mensen verbranden op grote schaal fossiele brandstoffen (olie, kolen en gas) in fabrieken, energiecentrales, huizen en voor vervoer.
De temperatuur op aarde stijgt
De afgelopen eeuwen zijn er veel meer broeikasgassen in de lucht gekomen. Die houden meer warmte van de zon vast, waardoor de temperatuur op aarde stijgt. In de afgelopen is het wereldwijd gemiddeld ruim 1 graad warmer geworden.
De stijging van de temperatuur heeft gevolgen voor het klimaat: dat verandert. Wetenschappers denken dat we de gevolgen waarschijnlijk nog kunnen beheersen als we de stijging weten te beperken tot 1,5 à 2 graden. Dat kan alleen als de wereldwijde CO2-uitstoot in 2050 drastisch is verlaagd. Dat gaat niet vanzelf, daar zijn forse maatregelen voor nodig.
Mens is belangrijkste oorzaak
Bijna alle wetenschappers zijn het erover eens dat de klimaatverandering vooral is veroorzaakt door de mens. Slechts een handjevol wetenschappers denkt dat er vooral andere oorzaken zijn (zoals vulkaanuitbarstingen en extra zonne-activiteit). Deze klimaatsceptici krijgen relatief veel aandacht in de media, waardoor het lijkt alsof er onder wetenschappers nog veel twijfel bestaat. Maar het IPCC (het klimaatpanel van de VN waar duizenden wetenschappers uit de hele wereld aan meewerken) is duidelijk: de mens is de belangrijkste oorzaak van de opwarming van de aarde.
In vergelijking met de periode 1850 – 1900 is het wereldwijd in de periode 2011 – 2020 gemiddeld 1,09 graden warmer. Zie ook verantwoording
Gevolgen van klimaatverandering
De opwarming van de aarde heeft over de hele wereld gevolgen voor de natuur, onze gezondheid en veiligheid en voor de beschikbaarheid van voedsel en water.
Zeespiegel stijgt, zee-ijs smelt
Door de opwarming van de aarde stijgt de zeespiegel. Tussen 1901 en 2018 is de zeespiegel met gemiddeld 20 cm gestegen. Onderzoekers verwachten dat de zeespiegel rond het jaar 2100 tientallen centimeters tot ongeveer 1 meter extra gestegen zal zijn, afhankelijk van hoe snel de opwarming gaat. Dat komt doordat gletsjers en ijskappen op Groenland en Antarctica smelten. Bovendien neemt warm water meer ruimte in doordat het uitzet.
Ook het zee-ijs op de Noordpool verdwijnt in snel tempo. Tussen 1979-1988 en 2010-2019 is de hoeveelheid zee-ijs die in september (aan het einde van de zomer) rond de Noordpool kan worden gemeten met 40% afgenomen . Als de opwarming niet wordt beperkt tot maximaal 2 graden, zal de Noordpool naar verwachting nog deze eeuw helemaal geen zee-ijs meer hebben. Dit heeft trouwens geen verband met zeespiegelstijging. Dat ontstaat door het smelten van landijs maar niet van zee-ijs.
Permafrost ontdooit
Naast het zee-ijs zal ook het permafrost ontdooien. Permafrost is de permanent bevroren bodem van het gebied rond de Noordpool. Door het ontdooien komen veel broeikasgassen vrij. Deze video van NOS op 3 geeft uitleg over de gevaren van ontdooiend permafrost (YouTube).
Gevolgen wereldwijd
De stijging van de temperatuur op aarde heeft wereldwijd gevolgen:
- Meer overstromingen doordat de zeespiegel stijgt. Vooral dichtbevolkte kustgebieden en rivierdelta’s in ontwikkelingslanden zullen hier mee te maken krijgen.
- Voedseltekorten in gebieden waar het droger wordt, met als gevolg honger en ondervoeding.
- Tekort aan drinkwater en water voor irrigatie in gebieden waar het droger wordt.
- Afname van de biodiversiteit (het aantal verschillende soorten) doordat dieren- en plantensoorten uitsterven. Dat heeft bijvoorbeeld ook negatieve gevolgen voor de visserij.
- De oceanen verzuren. Koraalriffen lopen daardoor risico om af te sterven. Koraal is een belangrijk leefgebied voor vissen en planten.
- Er komen meer bosbranden en meer woestijnen.
- Er is kans op meer en langere hittegolven. Dat is vooral een risico voor ouderen en andere kwetsbare groepen.
Vooral arme, tropische gebieden zullen last krijgen van de klimaatverandering. Daar ontstaan bijvoorbeeld problemen door watertekorten, overstromingen, ziekten en slechtere oogsten. Vooral dichtbevolkte kustgebieden en rivierdelta's in arme landen zijn kwetsbaar. Juist die landen hebben niet het geld en de technologie om zich aan de klimaatverandering aan te passen.
Gevolgen in Nederland
Ook in Nederland wordt het warmer. De belangrijkste gevolgen van de klimaatverandering voor Nederland:
- De zeespiegel stijgt.
- Het weer wordt extremer: meer zware buien, meer hittegolven.
- Er is meer kans op overstromingen: de rivieren kunnen bij hevige regenval het water niet meer goed afvoeren.
- Er is meer kans op wateroverlast: de riolering kan dan het vele water niet meer aan.
- Het wordt natter: in het voorjaar, najaar en de winter valt er meer neerslag.
- De zomers worden juist droger en heter. Er zijn meer zomerse en tropische dagen. Dit heeft gevolgen voor de natuur, de landbouw en de gezondheid van mensen (hittestress).
- De winters worden zachter; het zal minder vaak vriezen.
- De natuur in Nederland verandert: soorten die goed gedijen bij warm weer, voelen zich steeds beter thuis in Nederland en kunnen daardoor plaagsoorten worden. Bekende voorbeelden zijn de eikenprocessierups, mediterraan draaigatje, de kleine heremietkreeft, bepaalde tekensoorten, en de ‘hooikoortsplant’ Ambrosia. Een ander effect is, dat het voorjaar eerder begint: planten bloeien eerder, bomen lopen eerder uit, insecten verschijnen eerder en vogels broeden vroeger in het jaar. Dit kan problemen geven, bijvoorbeeld voor trekvogels die bij aankomst in Nederland de insectenpiek hebben gemist en onvoldoende voedsel kunnen vinden. Soorten die zich niet snel genoeg kunnen aanpassen aan de veranderende omstandigheden lopen de kans te verdwijnen. Er zijn ook voordelen: we kunnen andere groente- en plantensoorten gaan verbouwen omdat die het in Nederland beter zullen gaan doen.
In Nederland zijn de gevolgen van klimaatverandering waarschijnlijk te beheersen. We kunnen dijken en duinen versterken en langs rivieren opslaggebieden maken voor extra rivierwater.
Voorkomen en aanpassen
Hoe groot de problemen straks worden, hangt af van de maatregelen die we nemen. Aan de ene kant moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen zodat de opwarming beperkt blijft (deze aanpak wordt ‘mitigatie’ genoemd, dat betekent ‘vermindering’). Aan de andere kant is het verstandig dat we ons aanpassen aan een ander klimaat (dit type maatregelen wordt ‘klimaatadaptatie’ genoemd). Beide type maatregelen zijn nodig.
Wat is je eigen CO2-voetafdruk?
Ieder mens zorgt voor CO2-uitstoot. Een huishouden in Nederland stoot jaarlijks gemiddeld ongeveer 18.500 kilo CO2 uit. Op Wat is je CO2-voetafdruk lees je meer.
Wat kun je zelf doen
Vele handen maken licht werk: iedereen kan zijn steentje bijdragen aan de strijd tegen klimaatverandering. Met deze 6 Klimaatklappers voor iedereen, zet je goede stappen.
![Visual over een klimaatklapper, een goede stap voor het klimaat: ga van 6x per week vlees of vis eten naar 1x per week vlees of vis en meestal vegetarisch. Zo gaat je CO2-uitstoot voor voeding van 800 kilo naar 270 kilo.](/media/1j4ndjgu/klimaat_klappers12052023_vlees_vega.png?anchor=center&mode=crop&width=800&height=0&rnd=133662138378200000&quality=70)
van 6x naar 1x per week vlees
de infographic toont dit: Je eet 6x per week vlees of vis, de rest vega. Dit kost 800 kilo CO2 per persoon per jaar
Je eet meestal vega en 1x per week vlees of vis. Dit kost 270 kilo CO2 per persoon per jaar
![Visual die een klimaatklapper laat zien, een goede stap voor het klimaat: maak een citytrip met de trein of bus, in plaats van het vliegtuig. Zo bespaar je voor een trip naar Berlijn 400 kilo CO2.](/media/cjvhughh/klimaat_klappers12052023_vliegreis_trein.png?anchor=center&mode=crop&width=800&height=0&rnd=133662134909930000&quality=70)
Van vliegreis naar trein of bus
De infographic toont: citytrip naar Berlijn met vliegtuig is 450 kilo CO2
Citytrip naar Berlijn met trein of bus is 50 kilo CO2
berekend per 2 personen per jaar
![Een visual die een klimaatklapper laat zien, een goede stap voor het klimaat: halveer je gebruik van de auto, door vaker de fiets of het ov te pakken. Zo bespaar je al gauw 1.200 kilo CO2-uitstoot, maar liefst 50%.](/media/15nd0sle/klimaatimpact-in-eigen-hand.png?anchor=center&mode=crop&width=800&height=0&rnd=133662135044600000&quality=70)
Van veel auto naar fiets of OV
De infographic toont: Je pakt voor veel ritjes de auto kost 2300 kilo CO2
Je halveert je autogebruik en pakt vaker fiets of OV, dit kost 1300 kilo CO2
Dit is berekent per auto met een gemiddeld gebruik van 12000 km per jaar.
![Visual van een klimaatklapper, een goede stap voor het klimaat: als je je hoekwoning van slechte naar goede isolatie aanpast, met vloerisolatie, HR++-glas, spouwmuurisolatie en dakisolatie, bespaar je maar liefst 2.000 kilo CO2-uitstoot.](/media/lihbzbfx/klimaat_klappers12052023_tocht_isoleren.png?anchor=center&mode=crop&width=800&height=0&rnd=133662132504100000&quality=70)
van tocht naar isoleren
De infographic toont: Een slecht geïsoleerde hoekwoning kost 3600 kilo CO2 en een goed geïsoleerde hoekwoning 1600 kilo CO2. Berekend voor de verwarming van een hoekwoning met 2 personen per jaar
![Visual van een klimaatklapper, een goede stap voor het klimaat. Als je let op je gas- en stroomverbruik kun je met kleine stappen flink besparen. Dat komt neer op zo'n 600 kilo CO2-uitstoot minder.](/media/xsskodtd/klimaat_klappers12052023_niksdoen_slimbesparen.png?anchor=center&mode=crop&width=800&height=0&rnd=133662132353630000&quality=70)
Van niks doen naar slim besparen
De infographic toont: Je let niet extra op je gas en stroomverbruik. Dit kost 4100 kilo CO2.
Je doet aan slim verwarmen, stroom besparen en korter douchen. Dit kost 3500 kilo CO2.
Berekend voor een hoekwoning met matige isolatie en 2 personen per jaar.
![Visual voor een klimaatklapper, een goede stap voor het klimaat: van veel naar minder spullen. Wie minder koopt en bezit, heeft minder impact op het klimaat: dat kan wel tot 50% CO2-uitstoot schelen; 350 kilo CO2 t.o.v. 700 kilo CO2..](/media/j0gjunkb/klimaat_klappers12052023_veel_weinigspullen.png?anchor=center&mode=crop&width=800&height=0&rnd=133662132181300000&quality=70)
van veel naar weinig spullen
De infographic toont: of je koopt en bezit een berg spullen: 700 kilo CO2 of je bezit wat je nodig hebt en leent de rest: 350 kilo CO2 per persoon per jaar. Berekend per persoon per jaar.
Klimaatverandering wereldwijd aanpakken
Klimaatverandering is een probleem dat wereldwijd moet worden aangepakt. Daarvoor maken allerlei landen in de wereld afspraken en beleid. Dat gebeurt in de VN, in Europa en ook binnen Nederland. Wil je meer lezen over de internationale afspraken en het ontstaan van het klimaatbeleid? Kijk dan op deze tijdlijn en volg de ontwikkelingen van het Klimaatakkoord.
Verantwoording
Milieu Centraal baseert de informatie over klimaatverandering wereldwijd op de rapporten van het IPCC. De meest recente publicatie is 'The sixth assessment report'. Er is een volledig rapport en een samenvatting voor beleidsmakers.
Het International Panel on Climate Change (IPCC) is opgericht door de Verenigde Naties. Het bestaat uit een paar honderd wetenschappers, in wisselende samenstelling, uit verschillende landen. Iedere 6 tot 8 jaar maakt het panel de balans op van duizenden klimaatonderzoeken. Deze onderzoeken worden gewikt en gewogen, en vormen de bronnen voor een totaalbeeld van de stand van zaken met betrekking tot klimaatverandering.
Voor de Nederlandse situatie worden vooral publicaties van het KNMI gebruikt.
Meer informatie
- Lees de uitgebreide uitleg van het KNMI over klimaatverandering
- Op NEMO Kennislink vertellen wetenschappers over klimaatverandering
- Omgaan met klimaatverandering in Nederland: ruimtelijkeadaptatie.nl
Lees verder
Wat is je CO2-voetafdruk?
Hoeveel broeikasgas stoot jouw huishouden precies uit? Milieu Centraal rekent het je voor! Een huishouden stoot jaarlijks gemiddeld 18.500 kilo CO2 uit....
Klimaatadaptatie
Het klimaat verandert, ook in Nederland. Het weer wordt extremer: meer hitte, meer droogte en meer extreme neerslag. Als je je voorbereidt op een veranderend...
Wat is het broeikaseffect?
Van nature komen er broeikasgassen zoals CO2 voor in de atmosfeer. Dat is maar goed ook, want anders zou het op aarde veel kouder zijn. Broeikasgassen...